Viðurkennum vandann

"Erum við að reikna rétt? Það er veikleiki í stofnmati. Getur CATCH breytt framtíð fiskveiða?"

Það er mér enn í fersku minni þegar ég sat með föður mínum inni í stofu í Grundarfirði. Ég útskýrði fyrir honum það sem ég hafði lært í háskólanum um stofnmat fiskistofna. Nám mitt hafði sannfært mig um að með réttum gögnum, réttum formúlum og nægum útreikningum væri hægt að segja til um hversu mikill fiskur væri í sjónum.

Hann hlustaði rólegur og sagði svo að náttúran væri ekki svona einföld. Hafið væri lifandi kerfi, síbreytilegt og stundum óútreiknanlegt. Fyrst þyrfti að skilja náttúruna og hegðun fiskanna áður en formúlurnar gætu náð utan um hana. Þessi orð hafa fylgt mér síðan.

Vandinn við stofnmatið

Eftir áratugi í sjávarútvegi, vinnslu, stjórnun og rannsóknum tel ég að við þurfum að horfast í augu við staðreynd sem er óþægileg en nauðsynleg. Við höfum einfaldlega ekki náð nægilega góðum tökum á stofnmati fiskistofna. Það þýðir ekki að ekkert hafi verið gert. Það þýðir hins vegar að núverandi aðferðir duga ekki lengur einar og sér.

Stofnmat er grunnur veiðiráðgjafar. Ef stofnmatið er háð mikilli óvissu verður ráðgjöfin veik. Það segir sig sjálft, jafnvel þótt aflareglan sé skýr á pappír. Í umræðu um þorskstofninn hefur verið bent á að stofnstærðarmat hafi ítrekað verið leiðrétt eftir á. Breytingar geta numið hundruðum þúsunda tonna. Það eru alltof stór frávik og merki um kerfisvanda.

Þegar vistkerfið breytist færist fiskurinn til. Ef líkön taka ekki nægilegt tillit til slíkra þátta geta þau gefið falska vissu. Þá verður vandinn ekki aðeins rangt mat heldur rangar ákvarðanir byggðar á fölsku öryggi. Það er hættulegasta tegund óvissu. Þegar við vitum ekki nóg, en hegðum okkur eins og við vitum allt.

Loðnan, þorskurinn og verðmæti vistkerfisins

Loðnan sýnir þessa óvissu vel. Hún er að mestu metin og rædd sem veiðistofn. Hversu mikið mælist, hversu mikið má veiða og hvort veiðiheimildir verði gefnar út. Minna vægi er lagt á hlutverk hennar sem fæðu í vistkerfinu. Sérstaklega er litið framhjá verðmæti hennar sem fæðu fyrir nytjafiska á borð við þorsk.

Þetta er veikleiki í nálguninni þegar kemur að veiðiráðgjöf. Stofnmat horfir fyrst og fremst á heildarmagn hvers stofns fyrir sig. Það metur ekki nægilega hvað hver tegund skilar í gegnum fæðukeðjuna. Tonn af loðnu er þannig ekki aðeins tonn af loðnu. Það getur líka verið framtíðarvöxtur þorsks, betra holdafar, meiri nýting í vinnslu sem getur skilað sér í auknu verðmæti síðar.

Ef við horfum aðeins á veiðimagn en ekki á verðmætin í hafinu, getum við tekið ákvarðanir sem líta skynsamlega út á töflu. En þær minnka heildarhagkvæmni kerfisins. Við erum með 750 milljónir karfa í veiðistofninum en 450 milljón þorska. Samt gefur þorskurinn margfalt meira verðmæti en karfinn. Karfin er dýrari í veiðum og vinnslu. Eigi að síður gengur veiðiráðgjöf út á að hámarka karfastofninn.

Hér er meira í húfi en hvort mælist nóg af loðnu eða stærð karfastofna. Við hljótum að spyrja okkur hvort við eigum að hámarka skammtímaafla einstakra tegunda í tonnum eða langtímaafrakstur vistkerfisins í krónum?

CATCH sem ný aðferð

Til að þróast áfram verðum við að viðurkenna vandann. Það er erfitt fyrir stofnanir að breyta aðferðum sem þær hafa byggt upp yfir langan tíma. Stofnanir verja sig, eins og öll mannleg kerfi. Þess vegna skiptir CATCH máli.

Hjá Bláa hagkerfinu höfum við, undirritaður og Altair Agmata, þróað líkan sem við köllum CATCH: Convolutional-LSTM Approach for Temporal Catch Hotspots. Þetta líkan er lýst í ritrýndri vísindagrein hjá OUP. Líkanið nýtir gervigreind til að greina veiðigögn í tíma og rúmi. Það lærir mynstur út frá staðsetningu veiða frá árinu 2008. Verkefnið er unnið með stuðningi Brims hf. og ÚR hf. Önnur fyrirtæki hafa einnig stutt við verkefnið. (Sjá aflaskra.is)

https://video.wixstatic.com/video/acab3a_bb6991eccfe44f70ae2ad581e6ce3539/1080p/mp4/file.mp4

Notendaviðmót CATCH f skipstjóra

CATCH getur tengt veiðigögn við umhverfisbreytur eins og dýpi, botnhita, strauma og afla á sóknareiningu. Markmiðið er að spá betur fyrir um aflaþéttleika og dreifingu fisks. Við viljum nýta raunveruleg veiðigögn sem hluta af breiðari grunni fyrir framtíðarstofnmat.

Aðferðin hefur þegar vakið athygli í fræðilegri umræðu. CATCH var valin í sérrit Oxford University Press um notkun gervigreindar í líffræði. Aðrar ritrýndar greinar hafa vísað til aðferðarinnar. Þetta hefur gefið okkur viðurkenningu á því að við séum á réttri leið. Það skiptir máli því vísindi verða ekki aðeins til við birtingu greina. Vísindi verða til þegar aðrir lesa, prófa, gagnrýna og byggja ofan á aðferðina.

Næsta skref er ekki að henda eldri þekkingu heldur bæta við hana. Stofnmat framtíðarinnar þarf að samþætta mælingar, veiðigögn, umhverfisgögn, fæðuvef og gervigreind. Það þarf meira gagnsæi, meira endurmat og meiri samvinnu sjómanna, vísindamanna, útgerða, stjórnvalda og tækniaðila.

Að lokum

Draumur minn í fjörutíu ár hefur verið að komast nær því að vita hversu margir fiskar eru í sjónum með ásættanlegri nákvæmni. Það markmið er vandasamt og erfitt, en ekki óraunhæft.

Faðir minn hafði rétt fyrir sér. Við þurfum að ná betri skilning á náttúrunni svo hægt sé að bæta útreikninga þegar kemur að nýtingu hennar. Það er markmið okkar sem stöndum að CATCH.

Greinin birtist í Morgunblaðinu 11. maí 2026.