Greinargerð um áhættu í stofn- og svæðismynd botnfiska

Þorskur, gullkarfi og misræmi milli ralla og raunveiði

Tilgangur	Að draga saman sýnilega stjórnunaráhættu um röll og raunveiði 2005-2021 og úr stofngögnum 2005-2025.
Gögn	Fiskistofugagnasafn fyrir árin 1990-2021, stofnþyngd, fiskafjölda og meðalþyngd frá Hafrannsóknarstofnun auk fylgnisamantekta og box-greininga.
Dagsetning	9. júní 2026

Meginniðurstaða

Áhættan er ekki sú að eitt gagnalag sé sjálfkrafa rétt og annað rangt. Áhættan er að þorskur sýnir lækkandi merki frá síðasta hámarki, gullkarfi er stór og plássfrekur þáttur í stofn- og svæðismyndinni, og röllin gefa á mörgum svæðum ekki sömu mynd og skipaflotinn sýnir í raunveiði. Þegar útgerðin hefur ekki sjálfstætt stýrihlutverk í stofnmati lendir frumkvæði að samkeyrslu, túlkun og viðbrögðum hjá Hafrannsóknastofnun og stjórnvöldum.

Niðurstaða í stuttu máli

1.       Þorskur: heildarstofnþyngd fer úr 1.124,4 þús. tonnum 2017 í 850,5 þús. tonn 2025, eða -24,4%. Frá 2021 til 2025 er lækkunin -17,6%.

2.       Gullkarfi er stór í heildarmyndinni og mjög sterkur í staðbundinni greiningu  á hólfi við Víkurál. Stofnþyngd hans var 553,6 þús. tonn 2024 og tegundin var um 23,9% af samanlagðri stofnþyngd fimm tegunda í stofnþyngdarskránni 2024. Í greiningu á veiði vestan Víkuráls jókst meðalafli gullkarfa úr 320 t/ári 1994-2000 í 9.665 t/ári 2015-2021.

3.       Sérstök vinnsla úr Fiskistofugögnum og rallgögnum Hafrannsóknarstofnunar sýnir að af 30 samanburðum ralla og raunveiði eru 10 sterk jákvæð og 3 miðlungs jákvæð, en 17 eru veik, neikvæð eða með ófullnægjandi gögn. Þetta er viðvörun um að stýring sem horfir aðeins á heildarráðgjöf og landsmeðaltöl getur misst af staðbundinni áhættu.

Töluleg áhættumerki

Atriði	Tala	Áhættutúlkun
Þorskur: stofnþyngd	1.124,4 þús. t 2017 -> 850,5 þús. t 2025	-24,4% frá hámarki; -17,6% frá 2021
Þorskur: fjöldi fiska	807 millj. 2013 -> 722 millj. 2025	-10,4% frá hámarki; merki um minni fjöldagrunn þrátt fyrir að stofnþyngd sé enn stór
Þorskur: meðalþyngd	1,480 kg 2017 -> 1,177 kg 2025	-20,4% frá hámarki; lækkandi meðalþyngd getur aukið viðkvæmni matsins
Gullkarfi: stofnþyngd	740,1 þús. t 2016 -> 553,6 þús. t 2024	-25,2% frá hámarki, en tegundin er enn stór hluti af botnfiskamyndinni
Gullkarfi: fjöldi fiska	1.384 millj. 2013 -> 756 millj. 2025	-45,4% frá hámarki; fækkun fiska þýðir að stærri fiskur getur haldið uppi þyngd tímabundið
Röll vs raunveiði	17 af 30 samanburðum veik/neikvæð/ófullnægjandi	Misræmi á að vera rannsóknarmerki og stjórnunaráhætta, ekki afgreitt sem aukaatriði

Tölur reiknaðar úr heildarstofnthyngd_2005_2025.csv, fjoldi_og_medalthyngd_2005_2025.csv og outputs/manual-20260604-/summary.json.

Myndir úr stofngögnum 2005-2025

Eftirfarandi þrjú línurit sýna sömu áhættumynd á myndrænan hátt: heildarstofnþyngd, fjölda fiska og meðalþyngd. Þau eru sett hér inn til að auðvelda samanburð milli þorsks, gullkarfa og annarra lykiltegunda. Gögn frá Hafrannsóknarstofnun

Mynd  1. Þróun heildarstofnþyngdar eftir tegundum, 2005-2025

Mynd  2 . Fjöldi fiska í stofni eftir tegundum, 2005-2025

Mynd  3. Meðalþyngd fiska í stofni eftir tegundum, 2005-2025.

1. Þorskstofninn sýnir lækkandi áhættumerki

Stærsta hættan í þorskinum er ekki að ein stök tala sanni hrun. Hættan er að þrjú merki vísa í sömu átt eftir síðasta hámark: stofnþyngd lækkar, fiskafjöldi er undir fyrra hámarki og meðalþyngd hefur lækkað frá hámarki. Heildarstofnþyngd þorsks var 1.032,1 þús. tonn 2021 en 850,5 þús. tonn 2025.

Ef stjórnun bíður eftir því að öll merki verði ótvíræð getur viðbragðið komið seint. Þegar stofnþyngd lækkar frá hámarki og meðalþyngd fer niður getur aflamark sem virðist hóflegt á heildarkvarða samt lent þungt á ákveðnum svæðum, stærðarhópum eða árstíðum. Þetta er sérstaklega viðkvæmt ef flotinn sér annað aðgengi að fiski en röllin sýna í sama svæði.

2. Gullkarfi er orðinn stór og plássfrekur þáttur

Gullkarfi er ekki aðeins ein tegund til viðbótar í heildarútreikningi. Í stofnþyngdargögnunum er hann næststærsta tegundin af fimm lykiltegundum á flestum árum þar sem 2024 er síðasta heila stofnþyngdarárið fyrir tegundina (tölur vantar hjá Hafró). Hlutdeild hans í samanlagðri stofnþyngd fimm tegunda var 23,3% árið 2005, 30,5% árið 2016 og 23,9% árið 2024. Í staðbundnu boxi norðvestur af landinu var breytingin enn skýrari: meðalafli jókst úr 320 t/ári 1994-2000 í 9.665 t/ári 2015-2021 og CPUE úr 373 í 5.272 kg á veiðiferð.

Þetta skapar tvöfalda áhættu. Annars vegar getur stór karfaviðvera breytt samkeppni um rými, fæðu og veiðisvæði. Hins vegar getur sterk staðbundin karfaviðvera dregið flotann og stjórnsýsluumræðu að þeim svæðum sem gefa mest í dag, á meðan veik merki í öðrum tegundum eða svæðum fá minni athygli. Ráðherraskýrslan bendir sérstaklega á að fyrir gullkarfa þurfi tegundaaðgreiningu karfa og varfæra túlkun á sameinuðum karfaflokkum.

3. Röllin og skipaflotinn segja ekki alltaf sömu sögu

Röll Hafrannsóknastofnunar eru færri í rúmi og tíma. Veiðigögn skipa eru mun þéttari en bera með sér áhrif sóknar, veiðarfæra, skipa, markaða, kvótastöðu og árstíðar. Þess vegna er hættulegt að velja annað gagnalagið og hafna hinu. Rétt stjórnun þarf samkeyrslu beggja.

Mynd  4. Pearson-fylgni ralla og raunveiði eftir tegundum, ralli og hólfi.

Tegund/svæði	Rall	Fylgni	Túlkun
Þorskur SV	SMB mars	r = 0,65	Sterkt samband; ralli og raunveiði ber saman að vori.
Þorskur SV	SMH haust	r = 0,05	Veikt/ómarktækt; haustmyndin fylgir ekki flotamerkinu.
Þorskur NV	SMB/SMH	r = 0,77 / 0,67	Sterkt samband; NV er traustasta þorsksvæðið í samanburðinum.
Þorskur A	SMB/SMH	r = 0,27 / 0,17	Veikt/ómarktækt; austurmerki þarf sérstaka vöktun.
Gullkarfi NV	SMB/SMH	r = 0,74 / 0,70	Sterkt samband; NV styður samræmi ralls og raunveiði.
Gullkarfi A	SMH haust	r = -0,55	Neikvætt marktækt merki; þetta er skýrt rannsóknar- og stjórnunaratriði.

Úr skýrslu BH og summary.json: fylgni árlegs aflaþéttleika skipa og Hafró-ralla, 2005-2021.

Þessi tafla sýnir stjórnunarkjarnann: sama tegund getur verið með gott samræmi á einu svæði og veikt eða öfugt samband á öðru. Ef heildarráðgjöf er notuð án svæðisviðauka getur hún verið vísindalega rétt á landskvarða en samt of gróf til að sjá hvar veiðiálagið lendir.

4. Hvar liggur ábyrgðin?

Útgerðin skráir, sækir og framkvæmir veiðarnar, en hún hefur ekki sjálfstætt opinbert stýrihlutverk í stofnmati, rallhönnun eða ráðgjafarkerfi. Ef ekkert formlegt ferli krefst þess að veiðigögn skipa séu stöðluð og borin árlega saman við röll, þá verður misræmið auðveldlega óunnið stjórnunaratriði. Í reynd ræður stofnmat og ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar meginrammanum fyrir aflamarksumræðu, þótt ráðuneyti og stjórnvöld taki formlegar ákvarðanir.

Þess vegna verður að gera kröfu um reglulegri samkeyrslu gagna. Fulltrúar útgerðar eiga að koma að tæknivinnu með gögn og reynslu, en opinber stjórnun má ekki bíða eftir að útgerðin leysi sjálf úr vísindalegu misræmi milli ralla og raunveiði.

Stjórnunaráhætta

Ef þorskur heldur áfram að lækka frá hámarki, karfi heldur stórri staðbundinni viðveru og röll og flotagögn eru ósamstiga, getur stjórnun lent í því að bregðast við of seint: aflamark lækkar á pappír, en raunverulegt álag safnast á röng svæði eða á ranga stærðarhópa.

5. Framkvæmd sem ætti að krefjast strax

1.       Árlegur svæðisviðauki við ráðgjöf: röll, raunveiði, sókn, veiðarfæri, árstíð og dýpi sett í sama svæðisramma.

2.       Stöðluð skipavísitala með GLM/GAM eða sambærilegri aðferð, þannig að flotagögn séu ekki aðeins hrátt CPUE-merki.

3.       Sérstakur þorskviðauki eftir 2021 þar sem lækkun stofnþyngdar, fjölda og meðalþyngdar er tengd við svæðisbundið veiðiálag.

4.       Viðbragðsþröskuldar: ef stofnþyngd eða meðalþyngd lækkar umfram fyrirfram skilgreind mörk frá hámarki, fari sjálfkrafa af stað svæðis- og flotagreining áður en ráðgjöf er fest.

Fyrirvarar

Greinargerðin sannar ekki að ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar sé röng. Hún bendir á sýnilega áhættu í því að nota heildarstofnmat án nægilega reglulegrar svæðis- og flotagreiningar. Veiði/rall-samanburður skýrslu BH nær til 2005-2021, en stofnþyngdar-, fjölda- og meðalþyngdargögnin ná til 2025 að hluta. Gullkarfi vantar heildarstofnþyngd 2025 í stofnþyngdarskránni og meðalþyngd 2025 er auð í fjölda-/meðalþyngdarskránni.

Heimildir og vinnugögn

·         Fiskistofa og gögn Hafrannsóknarstofnunar.

·         Útreikningar Bláa hagkerfið (BH)