Lúða, varúð og ábyrgð hins opinbera

Íslensk fiskveiðistjórn hefur lengi byggst á sjálfbærni og vísindalegri ráðgjöf. Sú nálgun hefur skilað Íslandi í fremstu röð fiskveiðiþjóða og skapað víðtækt traust, innanlands sem utan. En traust byggist ekki eingöngu á varúð. Það byggist einnig á gagnsæi, þekkingu og ábyrgri stjórnsýslu.

Bann sem byggir á óvissu

Veiðibann á lúðu hefur verið í gildi í meira en áratug, byggt á reglugerð frá árinu 2012 og viðhaldið á grundvelli ráðgjafar Hafrannsóknastofnunar. Samkvæmt nýjustu ráðgjöf er mælt með engum veiðum og stofninn flokkaður sem Category 3.

Sú flokkun þýðir ekki að stofninn sé sannanlega í hruni eða að óyggjandi vísindaniðurstaða liggi fyrir um ofveiði. Hún þýðir einfaldlega að gögn eru ófullnægjandi og að ekki liggja fyrir hefðbundin stofnmatslíkön. Ráðgjöfin byggir því fyrst og fremst á varúð vegna óvissu, ekki á mælanlegum líffræðilegum viðmiðum.

Lögmæti er ekki nóg

Í íslenskum rétti er stjórnvöldum heimilt að grípa til íþyngjandi ráðstafana til verndar almannahagsmunum, þar á meðal fiskistofnum. Lúðubannið stenst því lagalega skoðun. En lögmæti eitt og sér er ekki nægjanlegt viðmið fyrir góða stjórnsýslu.

Þegar varúðarreglunni er beitt á grundvelli skorts á gögnum, skapast jafnframt skylda til að vinna markvisst að því að bæta þekkingu. Varúð er réttlætanleg sem tímabundin ráðstöfun. Hún verður hins vegar vafasöm ef hún þróast í varanlegt ástand án sýnilegrar viðleitni til að draga úr óvissunni.

Tíu ár án framfara

Eftir meira en tíu ár í algjöru banni er lúða enn í sama þekkingarflokki. Engin skýr rannsóknaráætlun liggur fyrir um hvernig eigi að bæta gagnasöfnun eða þróa stofnmatslíkön. Engin mælanleg viðmið hafa verið skilgreind um það hvaða skilyrði þurfi að uppfylla til að endurmeta bannið. Reglur eru endurnýjaðar sjálfvirkt og umræða um forsendur takmörkuð.

Þetta er kjarni málsins.

Varúð sem verður stöðnun

Ábyrg fiskveiðistjórn felst ekki aðeins í því að takmarka nýtingu þegar óvissa ríkir. Hún felst einnig í því að tryggja að ákvarðanir séu hluti af virku ferli þar sem þekking eykst, forsendur eru endurmetnar og stefna leiðrétt þegar tilefni er til.

Ef bann sem byggir á óvissu fylgir engin skýr sýn um hvernig óvissunni verður eytt, skapast hættulegt fordæmi. Þá verður skortur á gögnum ekki hvati til rannsókna, heldur varanleg réttlæting fyrir stöðnun. Slík þróun grefur undan þeirri fagmennsku sem íslensk fiskveiðistjórn hefur byggt orðspor sitt á.

Spurning um stjórnsýslu, ekki veiðar

Umræðan um lúðu snýst ekki fyrst og fremst um hvort hefja eigi veiðar strax eða hvort varúð sé óþörf. Hún snýst um ábyrgð hins opinbera til að tryggja að varúð sé virk, markviss og tímabundin – en ekki endapunktur.

Ef samfélagið ætlar að sætta sig við algjört bann til langs tíma, verður jafnframt að liggja fyrir skýr sýn á hvernig þekking verður aukin og hvernig ákvörðunin verður endurmetin.

Það er ekki aðeins spurning um lúðu. Þetta er spurning um gæði stjórnsýslu og trúverðugleika þeirrar stefnu sem íslenskur sjávarútvegur byggir framtíð sína á.

Greinin var birt á 200 mílur Pistlar